శ్లోకః
సోఽపశ్యత్ప్రణిధానేన సన్తతేః స్తమ్భకారణమ్ ।
భావితాత్మా భువో భర్తురథైనం ప్రత్యబోధయత్ ॥1.74॥
పదవిభాగః
సః అపశ్యత్ ప్రణిధానేన సన్తతేః స్తమ్భ-కారణమ్ ।
భావిత-ఆత్మా భువః భర్తుః అథ ఏనం ప్రత్యబోధయత్ ॥
అన్వయః
భావితాత్మా సః (వశిష్ఠః) భువో భర్తుః (దిలీపస్య)
సన్తతేః స్తమ్భ-కారణం ప్రణిధానేన అపశ్యత్. అథ ఏనం (దిలీపం) ప్రత్యబోధయత్ ॥1.74॥
వాచ్యపరివర్తనమ్
భావితాత్మనా తేన భువః భర్తుః సన్తతేః స్తమ్భకారణం
ప్రణిధానేన అదృశ్యత. అథ ఏషః ప్రత్యబోధ్యత ॥
సరలార్థః
జితేన్ద్రియః వశిష్ఠః యోగమార్గేణ దిలీపస్య
సుతోత్పత్తేః ప్రతిబన్ధకారణం జ్ఞాత్వా దిలీపం తత్ జ్ఞాపితవాన్ ॥
తాత్పర్యమ్
జితేంద్రియుడైన వశిష్ఠుడు, యోగమార్గములో, భూపతియైన
దిలీపుడికి సంతానం కలగకపోవడానికి గల కారణాన్ని చూసాడు (తెలిసికొన్నాడు). అటుపై
అతడు దానిని దిలీపుడికి వివరించాడు.
[భావితాత్మ అన్న మాటకు జితేంద్రియుడనే కాక, శుద్ధమైన అంతఃకరణము గలవాడు అని, ఆత్మస్వరూపమును తెలిసినవాడు; తెలియజేయబడిన జీవాత్మ గలవాడు (భావితః యథాస్వరూపంబుద్ధః ఆత్మా క్షేత్రజ్ఞః) అని
అర్థాలు వేరే వ్యాఖ్యల్లో కనబడ్డాయి; ప్రణిధానము
అంటే ఈ వ్యాఖ్యలో యోగమార్గము అని చెప్పారు; సమాధి అని
శబ్దకల్పద్రుమములో ఉన్నది. ఏకాగ్రచిత్తము/చిత్తైకాగ్ర్యము అని ఇతరవ్యాఖ్యలలో
ఉన్నది.]
