రఘువంశమ్-1.25

శ్లోకః

స్థిత్యైః దణ్డయతో దణ్డ్యాన్పరిణేతుః ప్రసూతయే ।

అప్యర్థకామౌ తస్యాస్తాం ధర్మాయైవ మనీషిణః ॥1.25॥

పదవిభాగః

స్థిత్యైః దణ్డయతః దణ్డ్యాన్ పరిణేతుః ప్రసూతయే । అపి అర్థ-కామౌ తస్య ఆస్తాం ధర్మాయ ఏవ మనీషిణః ॥

అన్వయః

స్థిత్యై దణ్డ్యాన్ దణ్డయతః ప్రసూతయే పరిణేతుః మనీషిణః తస్య అర్థ-కామౌ అపి ధర్మాయ ఏవ ఆస్తామ్ ॥1.25॥

వాచ్యపరివర్తనమ్

స్థిత్యై దణ్డ్యాన్ దణ్డయతః ప్రసూతయే పరిణేతుః మనీషిణః తస్య అర్థకామాభ్యామ్ ధర్మాయ ఏవ అభూయత ॥

సరలార్థః

అపరాధసదృశం దణ్డదానం వినా జగత్స్థితిరూపో ధర్మో న స్యాత్ అతః స దణ్డార్హేషు తాడనాది దణ్డం ప్రయుక్తవాన్. సంతానోత్పాదనం వినా కులస్థితిరూపో ధర్మో న స్యాత్ అస్మాత్ సః వివాహం కృతవాన్. అత ఏవ తస్య దిలీపస్య ధర్మార్థకామరూపస్య త్రివర్గస్య అర్థకామావపి ధర్మమూలకౌ ఏవ అభూతామ్ ॥

తాత్పర్యమ్

లోకస్థితి కోసమే(ధర్మమును నిలిపి ఉంచేందుకే) దండనార్హులైనవారిని దండించేవాడు, సంతానార్థమే వివాహమాడిన వాడు, విద్వాంసుడు అయిన ఆ దిలీప మహారాజుకు అర్థకామాలు అనే రెండు పురుషార్థాలు కూడా ధర్మమార్గమును అనుష్ఠించుటకొరకే (సాధనములుగా) ఉండేవి.