రఘువంశమ్-1.48

శ్లోకః

స దుష్ప్రాపయశాః ప్రాపదాశ్రమం శ్రాన్తవాహనః ।

సాయం సంయమినస్తస్య మహర్షేర్మహిషీసఖః ॥1.48॥

పదవిభాగః

స దుష్ప్రాప-యశాః ప్రాపద్ ఆశ్రమం శ్రాన్త-వాహనః । సాయం సంయమినః తస్య మహర్షేః మహిషీ-సఖః ॥

అన్వయః

దుష్ప్రాపయశాః శ్రాన్తవాహనః మహిషీ-సఖః సః (దిలీపః) సాయం సంయమినః తస్య మహర్షేః (స్వగురు-వశిష్ఠస్య) ఆశ్రమం ప్రాపత్ ॥1.48॥

వాచ్యపరివర్తనమ్

దుష్ప్రాపయశసా శ్రాంతవాహనేన మహిషీసఖేన తేన (దిలీపేన) సాయం సంయమినః తస్య మహర్షేః (వసిష్ఠస్య) ఆశ్రమః ప్రాపి ॥

సరలార్థః

దుర్లభయశఃసంపన్నః సస్త్రీకః స దిలీపః సాయంకాలే తపోధనస్య వశిష్ఠస్యాశ్రమం ఆససాద తదా చ సుదూరగమనేన తదీయాః రథాశ్వాః పరిక్లాన్తాః అభవన్ ॥

తాత్పర్యమ్

(ఇతరులకు) దుర్లభమైన కీర్తిని కలిగినవాడు, (బహుదూరప్రయాణకారణంగా) అలిసిపోయిన రథాశ్వాలను కలిగినవాడు, మహారాణికి సఖుడు (అయిన దిలీపుడు) సాయంసమయానికి సంయమియైన ఆ (వసిష్ఠ) మహర్షియొక్క ఆశ్రమానికి చేరుకున్నాడు.

(పొత్తూరి వేంకటేశ్వరరావుగారు సంకలించిన పారమార్థికపదకోశం నుంచి:

సంయమం = యోగశాస్త్రంలో ధారణ, ధ్యానం, సమాధి అనే మూడు సాధనలను కలిపి సంయమం అంటారు… వ్రతాలలో మొదటి రోజు పాటించవలసిన ఆచారాలు, చాలించడం, విరమించడం అనేవి సామాన్యార్థాలు;

సంయమి = సంయమం కలవాడు; ముని)