రఘువంశమ్- 4.09

శ్లోకః

మన్దోత్కణ్ఠాః కృతాస్తేన గుణాధికతయా గురౌ ।

ఫలన సహకారస్య పుష్పోద్గమ ఇవ ప్రజాః ॥4.09॥

పదవిభాగః

మన్ద-ఉత్కణ్ఠాః కృతాః తేన గుణ-అధికతయా గురౌ । ఫలన సహకారస్య పుష్ప-ఉద్గమ ఇవ ప్రజాః ॥

అన్వయః

తేన (రఘుణా) గుణాధికతయా సహకారస్య ఫలేన పుష్పోద్గమే ఇవ గురౌ ప్రజాః మన్దోత్కణ్ఠాః కృతాః (ఆసన్) ॥4.09॥

వాచ్యపరివర్తనమ్

తేన గుణాధికతయా సహకారస్య ఫలేన పుష్పోద్గమే ఇవ, గురౌ ప్రజాభిః మన్దోత్కణ్ఠాభిః కృతాభిః (అభూయత) ॥

సరలార్థః

యథా లోకః ఆమ్రఫలం లబ్ధ్వా రసాలముకులస్య అభావోత్పన్నదుఃఖం న గణయతి తథా సర్వాః ప్రకృతయః పితృతోఽపి గుణాధికం రఘుం లబ్ధ్వా దిలీపవిరహదుఃఖం న గణయామాసుః ॥

తాత్పర్యము

మామిడిపండ్ల కాలంలో మామిడిపూత మీద ఆసక్తి సన్నగిల్లినట్లు ప్రజలకు రఘువు యొక్క గుణాధిక్యత కారణంగా దిలీపుడిపై ఆసక్తి సన్నగిల్లింది.

(ప్రజల గౌరవాభిమానాలు దిలీపుడి నుంచి రఘువు వైపుకు మళ్ళాయి అని భావం.)