రఘువంశమ్- 4.39

శ్లోకః

స ప్రతాపం మహేన్ద్రస్య మూర్ఘ్ని తీక్ష్ణం న్యవేశయత్ ।

అఙ్కుశం ద్విరదస్యేవ యన్తా గమ్భీరవేదినః ॥4.39॥

పదవిభాగః

స ప్రతాపం మహేన్ద్రస్య మూర్ఘ్ని తీక్ష్ణం న్యవేశయత్ । అఙ్కుశం ద్విరదస్యేవ యన్తా గమ్భీరవేదినః ॥

అన్వయః

సః (రఘుః) మహేన్ద్రస్య మూర్ధ్ని తీక్ష్ణం ప్రతాపం యన్తా గమ్భీరవేదినః ద్విరదస్య (మూర్ధ్ని) తీక్ష్ణం అఙ్కుశమ్ ఇవ న్యవేశయత్ ॥4.39॥

వాచ్యపరివర్తనమ్

తేన మహేన్ద్రస్య మూర్ధ్ని తీక్ష్ణః ప్రతాపః, యన్త్రా గమ్భీరవేదినః ద్విరదస్య మూర్ధ్ని (తీక్ష్ణః). అఙ్కుశ ఇవ, న్యవేశ్యత ॥

సరలార్థః

యథా హస్తిపకః శిరసి గాఢమ్ అఙ్కుశం నివేశయన్ మత్తం గజం దుఃఖేన దమయతి తథా రఘురపి దుస్సహం పరాక్రమం ప్రకాశయన్ దుఃఖేన మహేన్ద్రనాథం దమయామాస ॥

తాత్పర్యమ్

చాలా మదముతో ఉన్న ఏనుగు తల మీద  మావటివాడు పదునైన అంకుశంను నిలిపినట్లు రఘువు మహేంద్రపర్వతముపై తన ప్రతాపాన్ని నిలిపాడు.

[గంభీరవేది = చర్మము చీలినా, మాంసము ఊడినా, రక్తము కారినా మదాతిరేకంతో పట్టించుకోని ఏనుగు లేదా శిక్షించిన తరువాత చాలా సేపటికి కానీ అర్థము కాని మదపుటేనుగు – కేశవపంతుల వారి వ్యాఖ్య నుంచి]