రఘువంశమ్-2.72

శ్లోకః

శ్రోత్రాభిరామధ్వనినా రథేన స ధర్మపత్నీసహితః సహిష్ణుః ।

యయావనుద్ఘాతసుఖేన మార్గం స్వేనేవ పూర్ణేన మనోరథేన ॥2.72॥

పదవిభాగః

శ్రోత్ర-అభిరామ-ధ్వనినా రథేన స ధర్మపత్నీ-సహితః సహిష్ణుః । యయౌ అనుద్ఘాత-సుఖేన మార్గం స్వేన ఇవ పూర్ణేన మనోరథేన ॥

అన్వయః

ధర్మపత్నీసహితః సహిష్ణుః సః (భూమిపః) శ్రోత్రాభిరామధ్వనినా అనుద్ఘాతసుఖేన రథేన స్వేన పూర్ణేన మనోరథేన ఇవ, మార్గం యయౌ ॥2.72॥

వాచ్యపరివర్తనమ్

ధర్మపత్నీసహితేన సహిష్ణునా తేన శ్రోత్రాభిరామధ్వనినా అనుద్ఘాతసుఖేన రథేన స్వేన పూర్ణేన మనోరథేన ఇవ, మార్గః యయే ॥

సరలార్థః

వ్రతాదికష్టసహనశీలః స నృపః సుదక్షిణాసహితః శ్రవణసుఖకరశబ్దేన పాషాణకణ్టకాదిప్రతిఘాతరహితేన ఆనన్దదాయకేన రథేన మార్గమ్ అలఙ్ఘయత్ మన్యే అసౌ స్వమేవ పూర్ణమ్ అవ్యాహతం మనోరథమ్ ఆరుహ్య యయౌ ॥

తాత్పర్యమ్

సహనశీలి అయిన ఆ రాజు ధర్మపత్నితో కలిసి, చెవులకింపుగా శబ్దం చేస్తూ కుదుపులు లేకుండా సుఖముగా ఉన్న రథములో – ఈడేరిన తన మనోరథముపై వెళుతున్నాడా అన్నట్లు - (తన) దారిలో సాగిపోయాడు.

[వసిష్ఠుడి ఆశ్రమానికి వచ్చేప్పుడు ఆ రథం “స్నిగ్ధగంభీరనిర్ఘోషం” (శ్లో. 1.36). తిరిగివెళ్ళేప్పుడు “శ్రోత్రాభిరామం”. మనోరథసాఫల్యసూచనను గమనించవచ్చును, ఇక్కడ]