రఘువంశమ్-3.11

శ్లోకః

సురేన్ద్రమాత్రా శ్రితగర్భగౌరవాత్ ప్రయత్నముక్తాసనయా గృహాగతః ।

తయోపచారాఞ్జలిలిఖిన్నహస్తయా ననన్ద పారిప్లవనేత్రయా నృపః ॥3.11॥

పదవిభాగః

సుర-ఇన్ద్ర-మాత్రా శ్రిత-గర్భ-గౌరవాత్ ప్రయత్న-ముక్త-ఆసనయా గృహ-ఆగతః । తయా ఉపచార-అఞ్జలి-ఖిన్న-హస్తయా ననన్ద పారిప్లవ-నేత్రయా నృపః ॥

అన్వయః

గృహాగతః నృపః సురేన్ద్రమాత్రాశ్రితగర్భగౌరవాత్ ప్రయత్నముక్తాసనయా ఉపచారాఞ్జలిఖిన్నహస్తయా పారిప్లవనేత్రయా తయా (సుదక్షిణయా) ననన్ద ॥3.11॥

వాచ్యపరివర్తనమ్

గృహాగతేన నృపేణ సురేన్ద్రమాత్రాశ్రితగర్భగౌరవాత్ ప్రయత్నముక్తాసనయా ఉపచారాఞ్జలిఖిన్నహస్తయా పారిప్లవనేత్రయా తయా ననన్దే ॥

సరలార్థః

లోకపాలానుభావైః యుక్తః స గర్భః క్రమేణ తథా గురుభారో జాతః యథా గృహప్రాప్తస్య దిలీపస్య ఆదరార్థం పర్యఙ్కాత్ ఉత్థానే అపి రాజ్ఞీ ప్రయాసం లబ్ధవతీ, నృపస్య అభివాదనార్థం అఞ్జలిబన్ధనే అపి కరౌ శిథిలౌ బభూవతుః చక్షుషీ నిమీలనాత్ అస్థైర్యం ప్రాపతుః. తద్దర్శనేన నృపః ననన్ద ॥

తాత్పర్యమ్

రాజు ఇంటికి వచ్చినప్పుడు - దిక్పాలకుల అంశలతో కూడియున్న గర్భముయొక్క గురుత్వము (భారము) వలన సుదక్షిణ ప్రయత్నపూర్వకముగా తప్ప ఆసనములోనుంచి లేవగలిగేది కాదు. నమస్కరించేందుకు చేతులను జోడించడం కూడా కష్టంగానే ఉండేది. కనురెప్పలను వాల్చబోతే అవి స్థిరంగా ఉండక అల్లలాడేవి. ఆ గర్భధారణగురుత్వసూచనలను చూసిన రాజు (తనకు గౌరవమివ్వలేదని కోపించలేదు, సరి కదా) చాలా సంతోషించాడు.

[కేశవపంతులవారి వ్యాఖ్యనుండి: “అష్టాభిశ్చ సురేంద్రాణాం మాత్రాభిర్నిర్మితో నృపః” అని మనుస్మృతి. ఎనమండుగురు దిక్పాలకుల అంశతో రాజు నిర్మితమౌతాడు/జన్మిస్తాడు.]