రఘువంశమ్-3.1

శ్లోకః

అథేప్సితం భర్తురుపస్థితోదయం సఖీజనోద్వీక్షణకౌముదీముఖమ్ ।

నిదానమిక్ష్వాకుకులస్య సన్తతేః సుదక్షిణా దౌర్హృదలక్షణం దధౌ ॥3.1॥

పదవిభాగః

అథ ఈప్సితం భర్తుః ఉపస్థిత-ఉదయం సఖీ-జన-ఉద్వీక్షణ-కౌముదీ-ముఖమ్ । నిదానమ్ ఇక్ష్వాకు-కులస్య సన్తతేః సుదక్షిణా దౌర్హృద-లక్షణం దధౌ ॥

అన్వయః

అథ సుదక్షిణా భర్తుః ఈప్సితం ఉపస్థితోదయం సఖీజనోద్వీక్షణకౌముదీముఖం ఇక్ష్వాకు కులస్య సన్తతేః నిదానం దౌర్హృద-లక్షణం దధౌ ॥3.1॥

వాచ్యపరివర్తనమ్

అథ సుదక్షిణయా దధే ॥

సరలార్థః

అథ రాజ్ఞీ నృపస్య మనోభిలషితం ప్రాప్తోదయం సఖీజనదృష్టీనాం చంద్రికా-ప్రాదుర్భావమ్ ఇక్ష్వాకుకులస్య సంతతః మూలకారణం దౌర్హృదలక్షణం ధృతవతీ ॥

తాత్పర్యమ్

అటు పిమ్మట – భర్తయొక్క కోరిక తీరే కాలము సమీపిస్తున్నదని సూచించే విధంగా, చెలికత్తెలు ఎదురు చూస్తున్న వెన్నెల రానున్నదని సూచించే విధంగా, ఇక్ష్వాకువంశము అవిచ్ఛిన్నంగా కొనసాగనున్నదని సూచించే విధంగా గర్భచిహ్నాలను ధరించింది (కనబరిచింది).

(మాతృహృదయము, శిశుహృదయము కలిసిఉన్న స్థితి దౌర్హృదము)