రఘువంశమ్-3.28

శ్లోకః

స వృత్తచూలశ్చలకాకపక్షకైరమాత్యపుత్రైః సవయోభిరన్వితః ।

లిపేర్యథావత్ గ్రహణేన వాఙ్మయం నదీముఖేనేవ సముద్రమావిశత్ ॥3.28॥

పదవిభాగః

స వృత్త-చూలః చల-కాకపక్షకైః అమాత్య-పుత్రైః సవయోభిః అన్వితః । లిపేః యథావత్ గ్రహణేన వాఙ్మయం నదీ-ముఖేన ఇవ సముద్రమ్ ఆవిశత్ ॥

అన్వయః

వృత్తచూలః చలకాకపక్షకైః సవయోభిః అమాత్య-పుత్రైః అన్వితః సః (రఘుః) లిపేః యథావత్ గ్రహణేన నదీ-ముఖేన సముద్రం ఇవ వాఙ్మయం ఆవిశత్ ॥3.28॥

వాచ్యపరివర్తనమ్

వృత్తచూలేన చలకాకపక్షకైః సవయోభిః అమాత్యపుత్రైః అన్వితేన తేన, లిపేర్యథావత్ గ్రహణేన నదీముఖేన సముద్ర ఇవ వాఙ్మయం ఆవిశత్ ॥

సరలార్థః

యథా మకరాదిజలజన్తుః నదీమాశ్రిత్య తేనైవ పథా అనన్తసాగరే గచ్ఛతి, తథా కృతచూడాకరణః రఘురపి సమవయస్కైః మనోహరైః సచివసుతైః సహ వర్ణమాలాం యథావిధి అభ్యస్య క్రమేణ అనన్తశబ్దశాస్త్రస్య పారం గతవాన్ ॥

తాత్పర్యమ్‍

పుట్టువెంట్రుకలు తీసివేసాక చిన్న జుట్టు (పిలక?)తోనున్న రఘువు అల్లలాడే కూకటి జుట్టు గల మంత్రికుమారులతో కలిసి వర్ణమాలను ఉన్నది ఉన్నట్లుగా నేర్చుకొని అనంతమైన శబ్దశాస్త్రంలోనికి ప్రవేశించాడు, మకరాది జలజంతువులు నదీముఖమునుండి సముద్రములో ప్రవేశించినట్లు.

(రఘువూ అతడి సహాధ్యాయులకు జలజంతువులతో సాదృశ్యము, వర్ణమాలకు నదీముఖముతో, వాఙ్మయము/శబ్దశాస్త్రమునకు సముద్రముతో పోలిక)