రఘువంశమ్-3.30

శ్లోకః

ధియః సమగ్రైః స గుణైరుదారధీః క్రమాచ్చతస్రశ్చతురర్ణవోపమాః ।

తతార విద్యాః పవనాతిపాతిభిర్దిశో హరిద్భిర్హరితామివేశ్వరః ॥3.30॥

పదవిభాగః

ధియః సమగ్రైః స గుణైః ఉదార-ధీః క్రమాత్ చతస్రః చ తు చతుః-అర్ణవ-ఉపమాః । తతార విద్యాః పవన-అతిపాతిభిః దిశః హరిద్భిః హరితామ్ ఇవ ఈశ్వరః ॥

అన్వయః

ఉదారధీః సః (రఘుః) ధియః సమగ్రైః గుణైః క్రమాత్ చతురర్ణవోపమాః చతస్రః విద్యాః, హరితామ్ ఈశ్వరః పవనాతిపాతిభిః హరిద్భిః దిశః ఇవ, తతార ॥3.30॥

వాచ్యపరివర్తనమ్

ఉదారధియా తేన ధియః సమగ్రైః గుణైః క్రమాత్ చతురర్ణవోపమాః చతస్రః విద్యాః హరితామ్ ఈశ్వరేణ ఇవ తతరిరే ॥

సరలార్థః

యథా రవిః వేగవత్తరైః స్వకీయైః వాజిభిః సాగరచతుష్టయవత్ అపారస్య దిక్చతుష్టయస్య పారన్ అనాయాసేనైవ యాతి, తథా స రఘురపి స్వకీయైః బుద్ధిగుణైః అనంతస్య విద్యాచతుష్టయస్య పారం పరిశ్రమేణ వినా యయౌ ॥

తాత్పర్యమ్

వాయువు కన్నా వేగవంతమైన గుర్రాల సహాయంతో సూర్యుడు నాలుగు దిక్కులను అధిగమించినట్లు, గొప్ప బుద్ధిని కలిగియున్న అతడు తన బుద్ధియొక్క అన్ని గుణాల చేత (సహాయంతో),చతుస్సాగరాలతో పోల్చదగిన విద్యలను దాటివేసాడు (ఆ విద్యలలో పారంగతుడయ్యాడు)

[కేశవపంతుల వారి వ్యాఖ్య నుంచి: నాలుగు విద్యలు – అన్వీక్షకి, త్రయి, వార్త, దండనీతి; బుద్ధియొక్క గుణాలు – శుశ్రూష, శ్రవణం, గ్రహణం, ఊహాపోహలు, అర్థవిజ్ఞానం, తత్త్వవిజ్ఞానం]