రఘువంశమ్-3.66

శ్లోకః

యథా చ వృత్తాన్తమిమం సదోగతస్త్రిలోచనైకాంశతయా దురాసదః ।

తవైవ సన్దేశహరాద్విశాంపతిః శృణోతి లోకేశ తథా విధీయతామ్॥3.66॥

పదవిభాగః

యథా చ వృత్తాన్తమ్ ఇమం సదః-గతః త్రిలోచన-ఏక-అంశతయా దురాసదః । తవ ఏవ సన్దేశహరాత్ విశాంపతిః శృణోతి లోకేశ తథా విధీయతామ్ ॥

అన్వయః

సదోతః త్రిలోచనైకాంశతయా దురాసదః విశాంపతిః (దిలీపః) యథా తవ ఏవ సన్దేశహరాత్ ఇమం వృత్తాన్తం శృణోతి, లోకేశ(త్వయా) తథా చ విధీయతామ్ ॥3.66॥

వాచ్యపరివర్తనం

సదోగతేన త్రిలోచనైకాంశతయా దురాసదేన విశాంపత్యా యథా తవ ఏవ సన్దేశహరాత్ అయం వృత్తాన్తః శ్రూయతే, హే లోకేశ, త్వం తథా చ విధేహి ॥

సరలార్థః

పితా మే దిలీపః యజ్ఞదీక్షితతయా అష్టమూర్తేః శివస్య యజమానమూర్తిరూపేణ స్థితిం కరోతి, అధునా తత్సమీపే అన్యః కోఽపి గన్తుం న శక్నోతి, అతః తవైవ చరో గత్వా మమ పిత్రే సర్వమిమం చరిత్రం కథయతు ఇతి మే త్వయి విజ్ఞప్తిః ॥

తాత్పర్యమ్

(రఘువు ఇంద్రుడితో) “దిలీపుడు యాగసభలో (లేక రాజసభలో) ఉన్నవాడు, మూడు కన్నుల దేవుడైన శివుడి అంశ అయినందున సమీపించుటకు వీలు కాని వాడు. అందుచేత నీయొక్క దూతతో ఈ సమాచారాన్ని ఆయన చెవిన వేయవలసినది.”

[కేశవపంతుల వారి వ్యాఖ్య నుంచి: “భూతార్కచన్ద్రయజ్వానో మూర్తయోష్టౌ ప్రకీర్తితాః” – పృథివి, జలము, తేజస్సు, వాయువు, ఆకాశము, సూర్యుడు, చంద్రుడు, యజ్వ (యాగదీక్షితుడు); ఇవి శివుని అష్టమూర్తులు, ఇందులో దిలీపుడు యజ్వ కనుక త్రిలోచనుని యొక అంశగా చెప్పబడెనని గ్రహింపవలయును.”]